Ezber Bozan Araştırma: Çanakkale’nin Tarihi 150 Yıl Geriye Çekildi

Çanakkale’nin kent tarihine ilişkin bilinen ezberler, kale " class="text-dark font-weight-bold" target="_blank">Çanak kale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reyhan Körpe’nin yürüttüğü akademik çalışmayla baştan yazılıyor. Bugüne kadar Fatih Sultan Mehmed’in 1462-1464 yıllarında boğazın iki yakasına yaptırdığı Çimenlik ve Kilitbahir kaleleriyle başladığı kabul edilen kent tarihinin, sanılanın aksine yaklaşık 150 yıl daha eski bir geçmişe dayandığı tespit edildi. Orta Çağ denizcilik haritaları ve dönemin tarihi kaynakları üzerinde yapılan incelemeler, Çimenlik Kalesi’nin bulunduğu noktada Osmanlı öncesinde de stratejik bir yerleşimin varlığını gözler önüne serdi.

Araştırmada 13. ve 14. yüzyıllarda Akdeniz'de seyreden İtalyan denizcilerin hazırladığı Portolan haritaları ile "Portolan Rizo" isimli denizcilik rehberi temel kaynak olarak kullanıldı. Metinlerdeki kıyı tarifleri ve mesafeler incelendiğinde, antik kaynaklarda geçmeyen ve Cenevizlilere ait olduğu anlaşılan iki stratejik noktanın varlığı belirlendi: Bunlardan Pasquia’nın bugünkü Kepez’e, "Bituperi" veya "Vituperio" adıyla bilinen diğer yerleşimin ise tam olarak Çimenlik Kalesi’nin kurulduğu Sarıçay ağzına karşılık geldiği saptandı. Bizans İmparatoru’nun izinleriyle Cenevizliler tarafından kurulan Bituperi’nin; gemilerin yanaştığı, ticaretin yapıldığı ve boğaz geçişlerinin kontrol edildiği korunaklı bir kale-liman kompleksi olarak hizmet verdiği anlaşıldı.

Çalışmanın en çarpıcı kanıtlarından birini ise Gökçeadalı Bizans tarihçisi Kritoboulos’un aktardığı tarihi notlar oluşturuyor. Kritoboulos, Fatih Sultan Mehmed’in Çimenlik Kalesi’ni sıfırdan boş bir araziye değil, bölgede önceden var olan eski bir kule ve kale kalıntısının üzerine inşa ettirdiğini yazıyor. Hatta kaynaklarda, Fatih’ten önce Yıldırım Beyazıt’ın da bu eski yapıları kullanarak Kilitbahir ile Çimenlik arasına boğazı kapatmak amacıyla zincir gerdirmeye çalıştığı ancak güçlü akıntılar nedeniyle başarılı olamadığı bilgisi yer alıyor. 14. yüzyılın başlarında Karesi Türkmenlerinin bölgeye gelmesiyle terkedilen ve tahrip edilmeden boşaltılan bu stratejik mevki, yaklaşık 158 yıl sonra Fatih tarafından tekrar değerlendirilerek Osmanlı askeri mimarisine kazandırıldı.

Yapılan bu keşif, kale " class="text-dark font-weight-bold" target="_blank">Çanak kale kent merkezinin temellerinin Osmanlı Devleti'nden önce, Venedikli ve Cenevizli denizcilerin aktif olarak kullandığı 14. yüzyıl başlarında atıldığını kanıtlıyor. Konu hakkında değerlendirmelerde bulunan Prof. Dr. Reyhan Körpe, modern Çanakkale'nin Çimenlik Kalesi etrafında şekillendiğini hatırlatarak, " kale " class="text-dark font-weight-bold" target="_blank">Çanak kale 1464'te değil, ondan yaklaşık 150 sene önce var olan Ceneviz kalesinin üzerine kurulmuş. Bu durum kentin kronolojik tarihini çok daha eskiye çekerek Çanakkale'ye Osmanlı öncesi dönemi kapsayan yeni ve derin bir perspektif kazandırıyor" dedi.